TSO Raška

Na nadmorskoj visini od 1800 metara, neposredno ispod Pančićevog vrha - najviše geografske tačke planine Kopaonik - prostire se arheološki lokalitet Nebeske stolice, kojemu je kumovala, kao njegov prvi istraživac, arheolog Gordana Tošic iz kraljevačkog Zavoda za zaštitu spomenika kulture. U narodnom predanju ovo mesto je nazvano crkvina (crkva).

Kada smo došli prvi put - priča gđa Tošić - zatekli smo gomilu kamenja i jedan drveni krst koji je oznacavao ovo sveto mesto. Po predanju posvećeno je svetom Prokopiju, zaštitniku rudara, sto je bilo i logično jer je ova planina, u antičkim i srednjovekovnim izvorima nazvana Srebrna, bila poznata još tada po rudnom potencijalu."

Te prve godine, iz tame duge milenijum i po, izronila je stara hrišćanska bazilika (crkva), datirana u 5. ili 6. vek. Poseban dragulj ovog, samog po sebi fascinantnog, otkrica bio je - podni mozaik sa geometrijskim izomorfnim motivima, karakterističnim baš za taj period, a kao kruna svega: u jednom njegovom polju slika pauna (hriscanskog simbola vaskrsenja). Gordana Tosic utvrdila je nepobitno (na osnovu nađenih fragmenata zivopisa) da je ta bazilika bila oslikana freskama. Istrazivana je južna zona lokaliteta i tada je usledilo ponovo izuzetno otkriće: još starija građevina u kojoj je pronađen rimski novac (3. i 4. vek), delovi keramičkih i staklenih posuda iz antičkog i ranovizantijskog perioda, kao i zamasan, odlično očuvan komad rimskog mermernog reljefa.

Crkva svetih Apostola Petra i Pavla ili Petrova crkva iz IX ili X veka kod Novog Pazara predstavlja najstariji spomenik crkvene arhitekture na prostoru Srbije i prvobitno je sedišteraške episkopije. Sama crkva ima osnovu rotonde sa upisanim četvrorolistom i potiče izvizantijskog doba, dok freske iz njene unutrašnjosti potiču iz X, XII i XIII. Na njenom mestu se nalazio ranohrišćanski objekat koji je podignut u VII veku na prostoru ilirskog kneževskog tuluma iz V veka p.n.e. čiji ostaci su otkriveni 1957 godine. Posle detaljniharheoloških istraživanja, crkva je konzrvirana1960 godine. Po načinu gradnje slična je crkvama sa prostora Gruzije i Jermenije koje su datirane od VII doIX veka, ali je usled prepravki i dograđivanja postala jedinstvena, što je bio jedan od razloga da se nađe na UNESKO-voj listi svetske baštine u sklopu spomenika srednjeg veka objedinjenih pod zaštićenom celinom Stari Ras.

Na njenom mestu je u V veku p.n.e. sahranjen ilirski knez i prilikom arheoloških istraživanja sprovedenih 1957.godine na tom prostoru je otkriven veći broj grčkih vaza, srebrnog posuđa, zlatnog nakita, bronzanih predmeta, staklenih i ćilibarskih predmeta i ukrasa koji su od izuzetne naučne vrednosti.

U VII veku je nad nekadašnjim kneževskim grobom podignut ranohrišćanski objekat koji je u IX ili X veku, moguće za vreme Časlava, pretvoren u crkvu koja je kasnijim doradama dobila današnji izgled.

Crkva ima osnovu rotonde sa upisanim četvorolistom nad kojim se uzdiže osmostrana kupola nejednakih strana koja nije postojala u prvobitnoj fazi. Sama kupola je poduhvaćena sa četiri konhe i počiva na ugaonim trompama, kao i same konhe, a unutar nje se, osim sa oltarske (istočne) strane, nalazi galerija.

Osnovni deo crkve je sa severne strane opasan niskim hodnikom kružne osnove koji je povezan sa narteksom na zapadnom delu građevine, na koji se nadovezuje pravougona prostorija na jugu.Neki od elemenata crkve svojom konstrukcijom i oblicima ukazuju na svoje preromansko poreklo iz Primorja.

Manastir Studenica je manastir Srpske pravoslavne crkve koji se nalazi 40 km od Raške. Studenica je jedan od najvećih i najbogatijih manastira Srpske pravoslavne crkve.
Manastir Studenica je sagradio u drugoj polovini XII veka Stefan Nemanja, osnivač srednjevekovne srpske države, ubrzo nakon abdikacije. Dva njegova glavna spomenika, Bogorodičina crkva i Kraljeva crkva, sagrađena su od belog mermera i sadrže neprocenjive kolekcije vizantijskih živopisa iz XIII i XIV veka.
UNESKO je 1986. uvrstio Studenicu u listu Svetske baštine.

Manastir Studenica je posvećen Uspenju presvete Bogorodice. Prva faza radova je završena u proleće 1196, kada je Stefan Nemanja prepustio prestvo svom sinu Stefanu Prvovenčanom i povukao se u svoju zadužbinu. Kad je kasnije otišao umanastir Hilandar, Stefan Prvovenčani se brinuo o Studenici. Tamo je Nemanja primio monaški postrig i ime Simeon. Sveti Simeon se upokojio u Hilandaru1199. Nemanjin treći sin Sava Nemanjić je, nakon što je pomirio svoju braću Stefana i Vukana, preneo mošti Svetog Simeona u Studenicu gde su i dan danas. Pod Savinim starateljstvom, Studenica je postala politički, kulturni i duhovni centar srednjovekovne Srbije. Uz ostala svoja dela, Sava je napisao Studenički tipik, u kom je zadao ustrojenje monaškog života u manastiru Studenica. U Žitiju Sv. Simeona Nemanje, opisao je život svog oca Nemanje (Sv. Simeona) ostaviviši izvore o duhovnom i monaškom životu u njegovom vremenu.

Od pada poslednje srpske srednjevekovne države 1945, Turci su često napadali manastir. Prva značajna restauracija je izvršena1569, kada su freske Bogorodičine crkve ponovo naslikane. Početkom 17. veka, požar i zemljotres su oštetili manasti, a istorijski dokumenti i značajni delovi umetničke baštine su uništeni i izgubljeni zauvek.

Dva glavna spomenika Studenice – Bogorodičina crkva i Kraljeva crkva – su u veoma zadovoljavajućem stanju konzervacije. Ovo važi za ozidane delove i mermerne zidove glavne crkve. Viši delovi mermernih zidova, koji su sagrađeni od mermera iz obližnjih kamenoloma, zadobili su prelepu zlatnu patinu, a čudesna preciznost romaničkih vajara zaduženih za zapadnu i južnu kapiju i veliki istočni prozor se nije izgubila sa vremenom. Manastir je pravi muzej vizantijskih živopisa iz XIII i XIV veka. Manastir čuva važne i značajne ikone iz tzv. postvizantijskog perioda i više od stotinu dragocenih objekata u svojoj riznici.
Bogorodičina crkva je jednobrodska crkva sa kulom. Na njenom istočnom kraju je trostrani svod, dok se produžena priprata glada prema zapadu. Na severnoj i južnoj strani su predvorja. Tokom 1230 – tih je dograđena spoljašnja priprata. Fasade su izgrađene od blokova belog mermera. Iznutra je crkva obložena tufom. Spolja gledano, u crkvi se skladno mešaju romanski i vizantijski stil. Mešavina ta dva stila će na kraju proizvesti poseban stil arhitekture poznat kao raška škola.

Severozapadno od Bogorodičine crkve je crkva Sv. Joakima i Ane, poznata i kao Kraljeva crkva po svom ktitoru, kralju Milutinu. Crkva je sagrađena 1314 godine, u obliku sabijenog krsta, uz osmouglu kulu. Izgrađena je od kamena i tufa, uz fasade obložene gipsom.
Kompleks manastira uključuje i crkvu Nikoljaču, malu jednobrodsku crkvu, koja je iznutra oslikana freskama iz XII ili s početka XIII veka. Između crkve Nikoljače i Kraljevske crkve se nalaze temelji crkve posvećene Sv. Jovanu Krstitelju. Zapadno od Bogorodičine crkve je trpezarija, sagrađena od kamena za vreme Arhiepiskopa Save. Na zapadnoj strani kompleksa je zvonik podignut u XIII veku. Nekada je u njemu bila kapela, a sada se samo mogu videti delovi fresaka. Ostaci fresaka se takođe mogu naći na spoljašnjem delu priprate, i one prikazuju genealogiju dinastije Nemanjića.
Severno od trpezarije nalaze se konaci za monahe iz XVIII veka. Danas su oni muzej i prikazuju brojne eksponate iz riznice Studenice. Međutim, česti ratovi i pljačkaši su značajno umanjili riznicu manastira.

Manastir Crna Reka je monaška isposnica usred planina Južne Srbije, smeštena u klisuri Crne Reke. Okružena je visokim stenama i bujnim stoletnim šumama. Potiče iz trinaestog veka kada je sagrađena omanja crkva u jednoj velikoj pećini iznad korita Crne reke. Uskoro su monasi isposnici sazidali svoje kelije oko crkve, ozidali pećinu i podigli mali drveni pokretni most preko suvog korita reke. Velikim čudom Božjim reka ponire neposredno iznad manastira i ponovo izranja iz zemlje nakon nekoliko stotina metara svog podvodnog toka. U petnaestom veku u manastiru je živeo čuveni podvižnik Sveti Joanikije Devički sa svojim monasima. Svetitelj je kasnije prešao u područje Drenice gde se danas nalazimanastir Devič.

Crna Reka je bila dugo vremena napuštena. Tek 1979. godine današnji Episkop raškoprizrenski Njegovo Preosveštenstvo gospodin Artemije nastanio se u pustom manastiru i oko sebe ubrzo okupio mlado bratstvo. Posle svog izbora za episkopa vladika Artemije je uz pomoć crnorečkih monaha postepeno obnovio i ostale muške manastire raškoprizrenske Eparhije. U vreme pisanja ovog članka u manastiru živi osam monaha, koji se bave molitvom, ikonopisom i duborezom.

Manastir Crna Reka nalazi se na tromeđi između Kosovske Mitrovice, Rožaja i Novog Pazara, u ataru sela Ribariće. Udaljen je od Ribarića oko sat vremena hoda ili 15-ak minuta kolima. Podignut u pećini klisure Crne Reke na obroncima Mokre Gore, manastir je jedinstvena graditeljska celina od značaja ne samo za Srbiju.
Bogomolja priljubljena uz surovu liticu leve obale rečnog korita, iznad kojeg se dižu ogromni grebeni ogranaka Mokre Gore, most iznad vododerine preko kojeg se u svetinju ulazi, surovost prirodnog ambijenta, čist, ničim zagađen vazduh, kristalno bistra planinska voda "ispod bukovih žila", i apsolutna tišina, narušavana jedino cvrkutom po neke ptice ili jutarnjom pesmom slavuja, - sve to osvaja oko i srce posetioca.

Pouzdanih pisanih izvora o ktitoru i vremenu gradnje manastira – nema. No sačuvano predanje, kao i pojedini članci i studije naših istoričara umetnosti, svedoče da manastir potiče iz XIII ili eventualno XIV veka. Ko je ktitor manastira ne zna se, ali bi se moglo reći: ktitor je veliki nemanjićki duh, koji je obitavao u trošnom telu nekog nama nepoznatog bogoiskatelja i zadužbinara. Zna se pak sigurno da je pećina u kojoj je bogomolja manastira smeštena osvećena podvizima i molitvama velikog srpskog čudotvorca –Sv. Joanikija Devičkog, koji se najpre podvizavao ovde u Crnoj Reci, pa kad je pronađen i otkriven, on, smireni monah, da bi izbegao slavu i poštovanje, pobegne i sakrije se od ljudi u neprohodne šume Drenice, gde je produžio svoj bogougodni podvižnički život, i gde je skončao u Gospodu, na mestu gde se sada nalazi Devič.

Manastir kroz vekove nikada nije rušen, te je sačuvao svoju prvobitnu fizionomiju. U njemu se čuva i najdragoceniji srpski fresko živopis XVI veka. Međutim, najveća vrednost koja se čuva u manastiru, jesu svete i celebne mošti prepodobnog oca našeg Petra Koriškog, srpskog podvižnika iz XIII veka, koji je živeo i podvizavao se nedaleko od Prizrena, u selu Korišu, gde nedaleko od Markovog manastira i do danas postoji njegova isposnica. Njegovo sveto i čudotvorno telo preneto je u ovaj manastir negde u XVI veku, verovatno kao u skrovitije mesto.

U drugoj polovini XVII veka, kad su nastala teška i nesigurna vremena turske odmazde, iz manastira Sopoćana prenete su u manastir Crnu Reku i mošti svetog Kralja Stefana Prvovenčanog, odakle su posle devet godina vraćene u Studenicu.

U manastiru je početkom XVIII veka postojala pisarnica u kojoj su pisane i prepisivane bogoslužbene knjige, a pored toga, verovatno, i škola za monahe. Uloga manastira u životu naroda ovoga kraja kroz vekove bila je ogromna. Od davnina pa sve do danas manastir je duhovna oaza u kojoj se od moštiju svetog Petra čudotvorca traži olakšanje i uteha u mnogim nevoljama i bolestima. Bolesnici su i danas česti posetioci ove izuzetne svetinje.

U manastiru Crna Reka je u tursko vreme (početkom XX veka) otvorena prva osnovna škola za srpsku decu na teritoriji čitavog vIbarskog Kolašina. Škola je bila smeštena u za to posebno podignutom manastirskom konaku, koji i u vreme pisanja ovog članka, posle više od 80 godina od nastanka služi potrebama manastira čiji se deo detaljno renovira. U okolnim selima (kao u okolini Tutina, Brnjaku, Oklacima i dr.) još se može sresti po neki starac koji je ovde učio i završio školu tada internatskog tipa.

I pored sve svoje izuzetne lepote i znamenitosti, manastir Crna Reka je dugo bio skoro nepoznat van svoje uže okoline. Tek od skora, izgradnjom mosta na jezeru kod Ribarića i popravkom prilaznog puta, manastir Crna Reka, kao redak dragulj srpske srednjevekovne kulture, izlazi iz relativne anonimnosti u kojoj obitava već punih 700 godina.