TSO Raška

Jošanička Banja se nalazi na obroncima Kopaonika (24 km), u dolini reke Jošanice i njene pritoke Samokovke. Leži na nadmorskoj visini od 550 m i ima karakteristike klimatskog lečilišta.

Jošanička Banja i njena okolina su bogate zelenilom i šumama u kojima dominira «Banjski borjak» (crni bor na površini od oko 29 ha) koji predstavlja deo  posebne prirodne vrednosti, naročito za zdravstvene i rekreativne potrebe. Banjski kompleks je površine 1,2 ha sa funkcijom pasivne rekreacije. Postoje uredjene staze za pešačenje za potrebe rekreacije stanovništva i gostiju Jošaničke Banje.

Jošanička Banja je, saobraćajno, dobro povezana s obzirom da se nalazi na regionalnom putu Raška - Biljanovac - Jošanička Banja - Kopaonik - Brus i na putu Jošanička Banja - Aleksandrovac, a na 10 km od Banje prolazi železnička pruga Kraljevo - Kosovska Mitrovica.

Udaljena je od Beograda 245 km i od Kraljeva 74 km. Do Banje se stiže auto-putem Beograd – Niš sa odvajanjem prema Kraljevu i magistralnim putem Beograd – Kraljevo.

Jošanička Banja – istorijski razvoj

Od 1976. godine u Jošaničkoj Banji su počela hidrogeološka istraživanja termalnih voda da bi se utvrdila lokacija izvora, temperatura, lekovita i druga svojstva. 1978. godine obnovljena su istraživanja, i na dubini od 230 m otkriveni su novi izvori kapaciteta do 2 l u sekundi temperature do 48 stepeni celzijusovih, istog sastava kao i ostali izvori.

Voda Banje bila je poznata i njenim istorijskim stanovnicima. Naime, vodu ove Banje koristili su i Rimljani, a pre njih verovatno i doistzorijski stanovnici ovog podrucja.

Prvo stručno ispitivanje lekovitosti voda Jošaničke Banje nama je poznato tek 1834. godine. Voda je ispitivana na Bečkom medicinskom univerzitetu a na zahtev kneza Miloša pa je tom prilikom voda Jošaničke Banje izjednačena sa vodama Ribarske i Brestovačke Banje.

Naredne 1835 godine vodu je ispitao i baron Herder, kraljevsko-saksonski upravitelj rudokopa, i isto nastavio ponovo 1846 godine. Tih godina u Jošaničkoj Banji su se lečili članovi porodice kneza Miloša.

U svom obilasku terena, Josif Pančić je posvetio nešto više pažnje Jošaničkoj Banji i o njoj rekao sledeće: „Da je najtoplija u Jevropi i nema sebi druge do one u Brusi i Maloj Aziji i još da se po medičkoj rednji može meriti s vodom u Gostronu, samo što je ova mnogo toplija“.

Sem Herdara lekovitost vode su još ispitivali i lekar Kunibert, Šlezinger i Šans 1882 godine, svi iz Beča. Lekovitost vode su ispitivali i naši lekari, dr. Leka i Ščerbakov.

Izvori Jošaničke Banje nalaze se na vulkanskom području i proizišli kao rezultat tektonskih promena u periodu od kraja oligocena do početka deluvija. Ima ih 13, od kojih su punovodni njih 4. Oni daju 30l u sekundi. Izbijaju iz pukotina stena serpetina i trahita. Na levoj obali reke Jošanice ispod jedne strane koja gravitira ka obali, nalazi se glavni izvor koji daje 7l vode u sekundi temperature 78,5 stepeni i on je jedini radioaktivan i ima 11 MJ.

U Luškom potoku nalazi se izvor hladne vode od 14 stepeni koji je jačine oko 0,08 l u sekundi i ima ukus gvožda.

Za korišcenje termalne vode u Jošaničkoj Banji 1935 godine sazidano je kupatilo koje se i danas upotrebljava. Pored ovog kupatila je i staro tursko  kupatilo iz XVII veka.

Posle II svetskog rata Jošanička Banja dobija sve uslove za razvoj i nastavlja se njeno korišćenje u lečilišne svrhe ali još uvek nije razvijena kao pravo banjsko lečilište visoke kategorije.

Prirodni lekoviti faktori

Jošanička Banja se ubraja među balneološka naselja sa najtoplijom vodom u Evropi, što joj uz podneblje, blizinu prelepih predela Kopaonika i Golije kao i dobru saobraćajnu infrastrukturu, omogućuje da bude značajna  turistička destinacija na ovom kraju.

Jošanička Banja ima 5 izvora mineralnih voda, koji se ubrajaju medu najtoplije u našoj zemlji. Glavni izvor daje 7 litara vode u sekundi i temperature je 78C. Ostali izvori su ukupnog kapaciteta 30 litara u sekundi. Vode Jošaničke Banje pripadaju grupi hipertermi, sadrže natrijum, kalijum, kalcijum, hidrokarbonate, sulfate i fluor. Koriste se u lekovite svrhe pijenjem i u kombinaciji sa hidro-kinezi terapijom i medikamentima. Mogle bi se veoma uspešno koristiti u balneološkom tretmanu kod zapaljenjskog, degenerativnog i ekstraartikularnog reumatizma, nekih vrsta steriliteta kod žena, kožnih oboljenja i kod svih sekundarnih oboljenja nastalih posle povreda i posle operativnih stanja.

 Kupanje se sprovodi u kupatilu sa 12 kada i jednim manjim bazenom, a lečenje u zdravstvenoj stanici.
S obzirom na visoku temperaturu i povoljnu mineralizaciju može se koristiti za grejanje prostorija i raznovrsnih proizvodnih hala u proizvodnji cveća, voća i povrća.

Jošanička Banja ima dugu tradiciju u lečenju reumatskih oboljenja, a prvi podaci o organizovanom korišćenju banje datiraju iz 1922. godine kada je postojalo kupatilo koje se koristilo još u turskom periodu. To kupatilo se i danas koristi i naziva se Tursko kupatilo.

Posle toga izgrađeno je 1935. godine novo kupatilo sa 10 kada i jednim manjim bazenom koje je još u upotrebi.

Medicinske indikacije

Voda iz Jošaničke Banje je povoljna naročito za lečenje sledećih oboljenja:
•    Degenerativna reumatska oboljenja
•    Zapaljenjska reumatska oboljenja u laboratorijskoj i klinički smirenoj fazi
•    Stanja tokom povreda i korektivnih operativnih zahvata na lokomotornom sistemu
•    Hiperacidni gastritis
•    Prevencije karijesa
•    Ekcema i psorijaze i dr.
Pored korišćenja vode u lekovite svrhe, ona se može koristiti za potrebe sporta i rekreacije, kao i opšteg i zdravstvenog turizma.

Na turističkoj mapi Srbije Kopaonik zauzima posebno mesto. Kopaonik je najveći planinski masiv u Srbiji dužine 75 km i širine 40 km. Najviši deo planine je površina zvana Ravni Kopaonik, oko koje se dižu Suvo Rudište sa Pančićevim vrhom (2017 m), Karaman (1934 m), Gobelja (1834 m) i drugi.

Kopaonik je dobio ime po kopanju rude. Na ovoj planini kopana je ruda pre dolaska Rimljana na ove prostore. Naročito su bili poznati rudnici u kojima je kopana ruda iz koje se dobijalo srebro. Kao što je poznato, u srednjevekovnoj Srbiji srebro je smatrano najdragocenijim metalom. U pisanim dokumentima Kopaonik se pominje kao: Caponi, Coponich, Coparenich, Copono, itd.
Nalazi se 270 km južno od Beograda i 100 km od Kraljeva.

Do Turističkog centra Kopaonik može se doći iz više pravaca:
•    Ibarskom magistralom od Kraljeva preko Biljanovca i Jošaničke Banje i od Kosovske Mitrovice i Raške preko Rudnice
•    Autoputem, od Pojata preko Kruševca, Brusa i Brzeća.

Planinu Kopaonik naročito atraktivnom čini prepoznatljiv pejzaž sa gustim četinarskim šumama (smrča i jela) na višim delovima i mešovitim bukovim i hrastovim šumama, u nižim delovima Kopaonika, pašnjaci, livade, kao i istaknuti planinski vrhovi sa kojih se pruža pogled do Šar planine, Komova i Stare planine.

Na planini ne može da vlada jedan klimatski tip, kao u nekoj manjoj kotlini ili nekom sličnom zemljišnom obliku, već je ona različita na planinskim grebenima od one u podgorini same planine.

Poznato je (uglavnom planinarima i smučarima) da je Kopaonik planina sa dosta sunčanih dana u godini. Obdanica na Kopaoniku je najduža oko 22. Juna i traje 15 časova i 13 minuta, a najkraća je oko 22. Decembra i traje 8 časova i 47 minuta. Godišnja vrednost osunčavanja u oblasti Kopaonika raste od oko 1.900 časova na severu i istoku, do oko 2.150 časova na jugu. Sunce sija u svim mestima najduže u Julu, a osunčavanje je najmanje u Decembru.
                              

Kopaonik, zajedno sa Starom planinom, Šar planinom i Prokletijskim masivom, spada u najsunčanije predele u Srbiji. Srednje trajanje sunca, svedeno na idealni horizont u najvišem delu Kopaonika, je oko 1.900 časova godišnje.

Takodje, jedan od važnih podataka za sve posetioce Kopaonika, svakako je snežni pokrivač i njegovo trajanje. Sneg se najduže zadržava na Kopaoniku u odnosu na druge naše planine - prosečno 212 dana.
                        

Na Ravnom Kopaoniku zabeleženo je da je sneg pao u Julu 1955. godine i Avgustu 1981. godine. Visina snežnog pokrivača, kao možda najvažniji podatak za posetioce - turiste i sportiste koji dolaze na Kopaonik, iznosi čak i do 2 m. Snega najviše ima u Januaru i Februaru.

Za donošenje odluke o poseti Kopaoniku i adekvatnu organizaciju života posetilaca na njemu, potrebno je navesti još jedan meteorološki podatak, a to je broj tmurnih (oblačnih) i vedrih dana.
             
Zahvaljujući razredjenom vazduhu sa smanjenim parcijalnim pritiskom, planinska klima ima lekovitiji efekat na ljudski organizam od klime u primorju. Boravak na ovoj planini preporučuje se astmatičarima i pušačima, jer u potpunosti eliminiše napade astme i pušačkog bronhitisa. Deca koja često posećuju Kopaonik stiču sposobnosti za bolje podnošenje fizičkih napora, a upravo zbog toga su i profesionalni sportisti česti gosti najpoznatijeg zimskog turističkog centra u Srbiji.

Istorijski razvoj

Začeci turizma datiraju iz daleke prošlosti i uglavnom su bili usmereni na korišćenje termalnih voda kojih ima dosta na području Kopaonika. Jošanička Banja se koristi još od XIII - XIV veka.

Na planini Kopaonik od davnina su se održavali seoski sabori i crkvene svetkovine, koje možemo okarakterisati kao prvim počecima turizma. Sabori su se održavali na Metodju, Raskrsnici (ispod Kukavice), Crkvinama (ispod Nebeskih stolica) na Mramoru i drugim mestima.

Tridesetih godina XX veka na Kopaoniku je počeo da se razvija turizam (u smislu privredne delatnosti), posebno kada je puštena u saobraćaj železnička pruga Kraljevo - Raška (1931. godine) - dolinom Ibra. Tada su počele da dolaze organizovane grupe turista (planinara, smučara i ostalih).
Izgradnjom asfaltnog puta od Jošaničke Banje preko Kopaonika do Brzeća i dalje do Kruševca (1975-85. godine), stvoreni su osnovni uslovi za razvoj turističke delatnosti na Kopaoniku.
. Do 1964. godine nije bilo planskog rada na razvoju turizma, pa je 1968. godine osnovana zajednica za unapredjenje i razvoj Kopaonika. 1980. godine osnovana je radna organizacija «Kopaonik - Geneks», nakon čega je počela planska izgradnja turističkog centra «Suvo Rudište» na Kopaoniku koji je završen 1986. godine.

Biljni i životinjski svet

Flora i fauna (biljni i životinjski svet) na Kopaoniku su većim delom autohtonog porekla. Bogatstvo i raznovrsnost živog sveta uslovljena je složenošću promenljivog istorijskog razvoja, nestajanje jednih i nastajanje drugih vrsta.

Zbog blage planinske klime vegetacijski period dosta je dug. Dovoljna količina vodenog taloga doprinosi velikom prirastu biomase, što je uslovljeno povoljnom geološkom podlogom (granit, metamorfna stena i serpentin). Ovakav sastav podloge omogućava očuvanje smrče u nižim delovima planine u zajednici sa bukvom i jelom.

Visoko planinska flora Kopaonika na osnovu dosadašnjih istraživanja sadrži 825 vrsta i podvrsta, što predstavlja jednu petinu flore u Srbiji.

Visinsko smenjivanje vegetacije na Kopaoniku počinje od vrbovo-topolovo-jelovih šuma u dolini reka, preko termofilnih šuma crnog bora, zajednice cera i sladuna, šume kitnjaka i graba, zatim šuma medunca i crnog jasena i šikara grabića, u najnižem pojasu do 800 mnm, zatim: šuma brdske bukve, šuma hrasta kitnjaka (do 1.100 mnm) koje predstavljaju prelaz ka planinskim šumama bukve i jele (do 1.600 mnm) u koje prodire smrča, koja dominira u šumama od 1.550 do 1.750 mnm. Od 1.750 mnm počinje zona žbunaste polegle kleke i borovnice sa niskom subalpskom formom smrče, pa sve do alpskih suvati, koje se nalaze iznad 1.950 mnm.

Životinjski svet (fauna) - od vremena kada je na Kopaoniku istraživao Josif Pančić (pre 100 godina), doživeo je mnoge promene. U XIX veku na Kopaoniku bilo je (kako navodi J. Pančić), krupne divljači - medveda, risova, vukova, divokoza, divljih svinja, srna, jazavaca, tetreba i ostalih životinja. Do današnjeg vremena mnoge životinjske vrste su nestale.

Medju prirodnim retkostima (pod zaštitom), preostali su: Suri orao (Aquila chrysaetos), Sivi soko (Falco peregrinus), Šumska sova (Strih aluco), Planinska ševa (Eremophila alpestris), Krstokljun (loxia curvirostra), Sivi puh (Dryomys nitedula), Buljina (Bubo bubo), Divlja mačka (Felis silvestris). Od krupne divljači - vuk (povremeno), lisica, srna, divlja svinja, lasica, tvor i ostale.

Najbrojnija preživela vrsta životinjskog sveta na Kopaoniku su ptice, verovatno zato što nisu strogo vezane za vegetacione i klimatske zone. Naš poznati naučnik - ornitolog, Sergej Matvejev, istraživao je ptičji svet na Kopaoniku u dugom vremenskom periodu i došao do saznanja - otkrića 56 novih vrsta ptica, što znači da je za poslednjih 100 godina broj ptičjih vrsta na Kopaoniku povećan od 92 na 148 vrsta.

Kopaonik danas

Kopaonik je jedno od mesta koje tokom cele godine nudi idealne uslove za aktivan odmor i uživanje. Zimi je pažnja turista prvenstveno fokusirana na skijaške terene, koji se na Kopaoniku nalaze na nadmorskoj visini od 1650 – 2017 m, i svrstavaju se u terene prve kategorije. Turistički centar raspolaže mrežom od 23 žičare i ski lifta.

Kopaonik je pitoma i pristupačna planina za posetioce svih uzrasta i za obavljanje raznih sportsko-rekreativnih i drugih aktivnosti. Ponekad planina iznenada pokaže svoje ćudi na koje treba uvek računati. Konfiguracija terena, klimatski uslovi, saobraćajne veze iz više smerova, pomenuti turistički centar sa izgradjenom infrastrukturom, omogućavaju posetiocima zadovoljenje svojih raznovrsnih potreba tokom cele godine.
Velika površina sa bogatom florom i faunom, dosta izvora, potoka i rečica, stenovitih vrhova skrivenih u četinarskim šumama, pristupačni vrhovi, blagi grebeni i padine sa prevojima i dolinama, kanjonima, prostrane četinarske šume sa bezbroj staza i puteva za kraće i duže pešačenje (planinarenje), a zimi vožnja skijama za trčanje - hodanje, predstavlja veliku mogućnost za bavljenje raznolikim aktivnostima u prirodi.

Na Kopaoniku se organizuju pešacki izleti (do izvora Metođe i Semeteškog jezera), izleti planinskim biciklom, škole košarke, tenisa, jahanja, engleskog jezika. Tu su i raznovrsni programi za decu, programi za mršavljenje i sticanje kondicije, a brojni sportski tereni idealni su za pripreme sprotskih ekipa. Zbog velike razuđenosti reljefa Kopaonik pruža idealne uslove za paraglajding.

Danas je Kopaonik značajan planinsko turistički centar koji je u posledljim godinama značajno modernizovan ulaganjima u žicare Kopaonika, čime je u mnogome ubrzan prevoz skijaša i samim tim se postiglo na većem zadovoljenju potreba turista kao konzumenata usluga TC Kopaonika.

Golija je planina u jugozapadnoj Srbiji, zapadno od Raške, čiji je najviši vrh Jankov kamen (1833 m). Nalazi se 40 km jugozapadno od Ivanjice i 32 km severno od Novog Pazara.

Golija pripada unutrašnjoj zoni Dinarskog planinskog sistema. Pruža se u smeru zapad-istok u dužini oko 32 km. U zapadnom delu izvijena je prema jugu, a u istočnom prema severu. Dva dominantna vrha su najviši vrh Jankov kamen (1833 m) i Crni vrh (1795 m). Na Goliji se nalaze mnogobrojne reke koje su raščlanile njene strane: Studenica, Brvenica, Moravica itd.

Golija predstavlja najvišu planinu u jugozapadnom delu Srbije sa površinom od 75.138 ha, prostire se na ataru pet opština a od toga opštini Raška pripada 12.937 ha ili 17% od ukupne njene teritorije.

Do Golije se može vrlo lako stići zahvaljujući magistralnim putevima koji prolaze pored same planine:

•    M 22 (Kraljevo - Raška - Novi Pazar), "Ibarska magistrala", okosnica saobraćajnih veza Golije sa ostalim delovima Srbije - tangira područje sa istočne strane i svojim kvalitetom, uglavnom odgovara potrebama;
•    M 8 (Prijepolje - Sjenica - Novi Pazar), neposredno tangira područje sa južne strane i zadovoljavajućeg je kvaliteta;
•    M 21.1 (Požega - Ivanjica - Sjenica), preseca zapadni deo područja i obezbedjuje vezu sa putem M 8.

Golija je sunčana, bogata raznovrsnom florom i faunom - sa bujnom vegetacijom, super vodom za piće, zadivljujućim proplancima, čistim planinskim vazduhom, bogata šumom i bez ikakve je buke.
Veliko bogastvo flore i faune i odlična nadmorska visina pogoduju proizvodnji zdrave hrane (mlečnih proizvoda, heljde, mesa i mesnih proizvoda).

Planina Golija je obrasla bukovom šumom na severnim, severoistočnim i istočnim ekspozicijama. Najveća površina pod bukvom nalazi se na Crnom Vrhu (Biser Voda). Visinski interval bukve je dosta širok, od 500 do 1000 m nadmorske visine. Ispod pojasa bukve nalazi se pojas hrasta. Iznad pojasa bukve nalazi se pojas mešovitih, bukovo–jelovih i bukovo–smrčevih šuma. Iznad 1700 m zastupljena je samo smrča. Zanimljivi su varijeteti smrče koji neodoljivo podsećaju na omoriku, a dva takva primerka rastu pored Golijske reke i zaštićena su. Na Goliji postoje tri rezervata prirode koji su pod zaštitom. Kompleks mešovitih šuma jele, smrče i bukve na lokaciji iznad Ljutih livada je zaštićen na površini od 30 ha još od 1950. Zaštićen je i rezervat šuma smrče, jele i bukve na prostoru od 8,5 ha u blizini Jankovog kamena.

Ova planina je najverovatnije dobila ime zbog svoje veličine - golema. Ogromna prostranstva, oštra klima i guste šume su razlog da meštani često kažu: „Ne zna Golija šta je delija“. Bez terenskog vozila ili konja planinu je teško preći, tako da se i planinari ovde mogu teško sresti. Najviša tačka planine je zaravnjen, neuočljiv Jankov kamen, visok 1833 m. Prema narodnom predanju, dva pobratima, Rajko i Janko su se kladili ko će pre da iznese poveći kamen na vrh Golije. Rajko je brzo nosio svoj kamen i blizu vrha se spotakao i ispustio ga i kamen je pao u potok. Janko je polako nosio svoj kamen, ali je sigurno stigao do vrha. Otuda se vrh Golije zove Jankov kamen, a potok u koji se otkotrljao Rajkov kamen stanovnici zovu Rajkov potok.

Zbog nepropusne geološke podloge i obilja padavina, planina je bogata vodom. Leta su sveža, a zime hladne sa puno snega koji se ovde dugo zadržava. Usled znatnog mediteranskog uticaja klima u dolinama Ibra, Studenice i Moravice je znatno prijatnija. Na Goliji uspevaju žitarice, krompir, ima dosta voćki, a poslednjih godina se povećava i broj malinjaka. Ipak, ovo zemljište najpogodnije je za šume i livade.


Na Goliji zima traje puna 4 meseca pa je pogodna za zimski sport. Prava sportska mesta su: Odvraćenica, Česta vrela, Šeremetovica, Ljute livade, Biser voda, Radočelo, Brusnik, Rudno i dr.
Na Goliji ima više izrazitih stena kojima je narod dao razna imena, kao: Jankov kamen (najviši vrh Golije), u Biser vodi - Vranji krš, u Ivanju - Skamenjeno seno sv. Save itd., iznad kojih se viju orlovi podsećajuci na divljinu, na mir i visinu.

Mogućnosti za razvoj turizma

Područje Čestih vrela u opštini Raška predstavlja odličnu lokaciju za izgradnju smeštajnih kapaciteta, kao i područje Rudna i Odvraćenice. Lokaliteti koji su delom na teritoriji opštine Raška. U očekivanju je izgradnja prvih žičara na lokalitetu Česta vrela.

Turističke vrednosti geomorfoloških osobenosti planine Golije ogledaju se u prostranim proplancima iznad 1200 mnv i vrhovima preko 1400 mnv. Golija poseduje dobru osnovu za formiranje skijaških staza i za rekreaciju u vidu blagih šetnji i planinarenja u gotovo netaknutoj prirodi. Turizam se na Goliji razvija velikom brzinom; u poslednjih 10 godina Golija je dobila pojedine uređene ski-staze, žičare i prateće ski-sadržaje. Tokom zime dolaze gosti iz cele Srbije i inostranstva. Turisti Goliju posećuju i leti. Na Odvraćenici postoji hotel „Golija“, a sa Ivanjičke strane i hotel „Golijska reka“.

Vlada Rapublike Srbije je, jula 2001. godine, donela Uredbu kojom se područje planine Golija stavlja pod zaštitu kao „Park prirode Golija“ i svrstava u 1. kategoriju zaštite kao prirodno dobro od izuzetnog značaja. Precizno su definisane granice parka koje obuhvataju područja opština Ivanjica, Kraljevo, Raška, Novi Pazar i Sjenica- ukupne površine 75.183 ha, a unutar njih područja sa prvim, drugim ili trećim stepenom zaštite.
Jedna od stvari koja se obezbeđuje na području Parka prirode Golija je i uređenje i infrasrtukturno opremanje prostora za potrebe turizma i rekreacije.